Menu

اوزان فرعی

اوزان-فرعی


اوزان اصلي از تكرار اركان ساخته مي شوند كه در هفت بحر شرح داده شد. اما اوزان فرعي اوزاني است كه با ركن آخر تغييراتي داده مي شود و اين تغييرات را علماي علم عروض به نام (زَحاف) ناميده اند.
اين تغييرات برحسب اينكه چگونه در ركن آخري داده شده باشد به نام هاي اختصاصي مسجّل شده نامگذاري شده اند و تعداد آنها بیش از ۵۰ مورد مي باشد.
در اينجا بهتر است توضيحاتي درباره اين زحاف و اسامي اختصاصي داده شود تا چنانچه شاعران جوان در عنوان شعري عبارت وزن و بحر آن را مشاهده كردند پي به تغييراتي كه در وزن و بحر اصلي هفتگانه داده شده است ببرند.
الف- حذف: (احزف- محذوف) اگر در اركان اشعاري كه در ركن آخر آن چندهجاي بلند باشد يكي از هجاها حذف شود به نام آن بحر در آخر عنوان محذوف علاوه مي شود.
بايد دانست حذف در بحور متقارب- هَزجْ – رمل غالباً پيش مي¬آيد. حال براي روشن شدن بيشتر مطلب به مثال هاي زير مي پردازيم:
۱- حذف در بحر رمل: قبلاً گفته شد كه بحر رمل مثّمن سالم از تكرار هشت بار فاعلاتن درستِ تشكيل مي شود. حال اگر هجاي بلند آخر تن فاعلاتن هشتم را حذف كنيم وزن و بحر شعر چنين مي شود:
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلا (يا فاعِلَنْ)
و نمونه شعر آن چنين خواهد بود:
اي ز باريكي ميانت همچو مویي در كمر
غنچه از رشك دهانت مي¬خورد خون جگر

كه به بحر رمل مثّمن محذوف ناميده مي شود

۲- حذف در بحر متقارب: بحر متقارب از هشت بار فعولن تشكيل مي شد. حال اگر هجاي آخر (فعولن) به (فعو) تبديل شود وزن و بحر شعر چنين مي شود:
فعولن فعولن فعولن فَعو (يا فَعَلْ)
مانند بيت زير:
زهي در علوم ادب مُعتبر
به بحر سخن نَظمِ نُطقتْ گهر

كه به بحر متقارب مثّمن محذوف ناميده مي شود.

۳- حذف در بحر هَزجْ: بحر هَزجْ مسدّس از ۶ بار (مفاعيلن) تشكيل مي شد. حال اگر در مفاعيلن ششم هجاي بلند آخر حذف شود به (مفاعي) تبديل مي شود كه مي توان آن را فعولن هم ناميد و به نام بحر هزج مسدّس محذوف خوانده مي شود مثال:

چنان در قيد مهرت پاي بندم
كه گویي آهوي سر در كمندم

ب- قَصر: عنوان قصر موقعي به كار مي رود كه در اشعار با اركان دو يا سه هجایي هجاي بلند ركن آخر حذف شود و هجاي بلند پيش از اين حذف شده به هجاي كشيده تبديل شود قصر هميشه با حذف همراه است و غالباً هم در بحرهاي متقارب و هَزجْ و رمل به چشم مي خورد اينك براي هر كدام مثالي آورده خواهد شد.
۱- قصر در بحر رمل: هرگاه در بحر رمل كه از هشت بار (فاعلاتن) تشكيل مي شد هجاي بلند آخرين فاعلاتن حذف شود و در عوض هجاي ماقبل آن به كشيده تبديل گردد وزن و بحر شعر به صورت: بحر رمل مثّمن مقصور در مي آيد و چنين خواهد بود:
فاعلاتن- فاعلاتن- فاعلاتن- فاعلان
كه فرق آن با بحر رمل مثّمن محذوف در فاعِلَنْ محذوف و فاعلانِ مقصور خواهد بود. مثال:
می زدن در سبزه زیر نم نم باران خوشست
نم نمک با دلبری در باغ با یاران خوشست
(جلالی)

۲- قصر در بحر متقارب: هرگاه در بحر متقارب سالم كه از هشت بار (فعولن) تشكيل شده هجاي آخر هشتمين فعولن را حذف و به (فعول) تبديل نمائيم بحر شعر به اين صورت در مي آيد:
فعولن فعولن فعولن فعول و بنام بحر متقارب مثّمن مقصور ناميده مي شود مانند بيت زير:
مرا دایی مادری بود
پیر به هشتاد و اندی به بستر اسیر
(جلالی)
۳- قصر در بحر هزج: هرگاه در بحر هزج از مسدّس سالم كه از شش بار (مفاعيلن) تشكيل مي شود هجاي آخر مفاعيلن حذف شود و هجايِ بلند قبل از آن به صورت كشيده درآيد شعر به اين صورت در مي آيد:
مفاعيلن مفاعيلن مفاعيل مثال:
روم هر شب به کوی می فروشان
نشینیم در کنار باده نوشان
(جلالی)
توضيحات بالا در مورد حذف و قصر بود. در سابق گفته شد كه اين تغييراتِ در ركن آخرين، در حدود پنجاه رقم احصایيه شده و شرح و ارسال مثل آن مطلب به درازا مي كشد و مختصراً هرگاه شعر از اركان ۸تائي (مثّمن) به شش تائي (مسدّس) تبديل شود يعني يكي از افاعيل حذف شده و سپس حالات حذف و قصر و غیره در آن پديد آيد صورت هاي مختلف ديگر شعري پديدار خواهد شد كه با عباراتي مانند رمل مسدّس مقصور- هزج مسدّس مقصور يا محذوف يا مطوّي و امثالهم نام برده مي شود لكن از آنجایي كه شاعران جوان با بعضي اصطلاحات به كارگرفته شده در نامگذاري ما آشنا شوند توضيحات زير مفيد فايده خواهد بود:
به كار گرفتن كلماتي مانند مَذال محذوف- مقصور- مكفوف- مطویّ اَحَذ- مسبغ- مخبون- اَصلم و امثالهم در قرون اوليه بعد از ظهور اسلام غالباً توسط عالمان علم عروض كه قبلاً از آنها نام برده شد و به¬تدريج با پيداش اوزان و بحور جديد توسط شاعران پيشنهاد و رايج گرديده است. اين كلمات از زبان مصطلح عربي گرفته شده و براي شاعران فارسي زبان ناهنجار است و متأسفانه با همه كوشش¬هایي كه اساتيد علم عروض به كار برده اند هنوز قاعده و قانون دل پسندي كه كامليّت و جامعيّت داشته باشد پيشنهاد نشده است و شاعران جوان با اندك دقتي در تغييرات افاعيل و جابجایي هجاي كوتاه به جاي هجاي كشيده يا برعكس مي¬توانند به معاني عنوان¬هاي نامأنوس مصطلح قدما پي ببرند.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *