حرف پ

پ

پا بِه بَخت

[pa-be-bæxt]

[پ ۱: ۴۲۴]

دم بخت، فردی که موقع ازدواجش رسیده است [م.ت].

پا پَسْ کَشیدَن

[pa-pæs-kESidæN ]

[پ ۲: ۲۴۵]

از زیر بار مسئولیتی شانه خالی کردن، عقب نشینی کردن [م.ت].

پا تو اُوْ زَدَن

[pa-tu-ow-zEdæN]

[پ ۱: ۴۳۶]

کنایه از تک پرانی زنان [یزدی: ۵۶]/ کنایه از زنانی است که عفیف نیستند و گاه‌گاه زنا می دهند [گویش: ۳۶]/ زن منحرفی که گاه‌گاه دست از پا خطا می‌کند [پ ۱: ۴۴۸]/ گهگاه فساد کردن [م.ت].

پا تُن کِردَن

[pa-toN-kerdæN]

[پ ۱: ۴۱۶]

سریع راه پیمودن، بر سرعت پاها افزودن (پا تند کردن) [م.ت].

پا تو اُو زَن

[pa-tu-ow-zæN]

[پ ۱: ۴۳۴]

(ر.ک به پا تو اُو زدن).

پاتُوَه

[patowE:]

[پ ۱: ۲۱۷]

پاتابه، پاپیچ [پ ۱: ۴۴۸]/ مچ پیچ [یزدی: ۵۶]/ باندهای کش دار برای پاپیچ که هم در پزشکی مورد استعمال قرار می گیرد و هم سربازها از آن استفاده می کنند [گویش: ۳۸]/ پاتابه: پاپیچ چیزی که پیاده‌روان به پا پیچند، پالیک، بادیج [دهخدا ۴: ۴۶۲۸].

پا تُوَه وا شُدَن

[patowwE–va-SodæN]

[پ ۱: ۴۱۷]

پاتابه باز کردن در جایی، رحل اقامت افکندن در آنجا، القاء عصا، القاء جران [دهخدا ۴: ۴۶۲۸].

پاچال

[patSal]

[پ ۳: ۲۱۷]

پیشخوان دستگاه کسب [یزدی: ۵۷]/ محلی پشت ترازو که فروشنده در آنجا به مشتری چیز می فروشد [گویش: ۳۸].

پاچه لِنگ

[patSE-leŋg]

[پ ۱: ۴۲۲]

(لنگ و پاچه) پاها، وابسته به پاها [م.ت].

پاد

[pa:d]

[پ ۳: ۲۱۷]

پایت، پای تو [م.ت].

پا شَخْ کِردَن

[pa-Sæx-kerdæN]

[پ ۱: ۴۱۷]

بر سرعت پاها افزودن [یزدی: ۵۹]/ سریع رفتن، تند رفتن [گویش: ۳۹]/ سریعتر راه پیمودن [م.ت].

پارْچَه پورْچَه

[pa:rtSE-purtSE]

[پ ۲: ۲۳۷]

پارچه و متعلقات به آن، منسوجات [م.ت].

پاکی

[paki]

[پ ۱: ۴۱۸]

آلت کارد مانند از ابزار قالی بافی [پ ۱: ۴۴۸]/ داس [یزدی: ۵۹]/ وسیله ای است شبیه به کارد که در قالی بافی برای بریدن اضافات پشم در هر گره به کار می رود [گویش: ۴۰]/ استرۀ سر تراشی، تیغ [دهخدا ۴: ۴۶۷۴].

پایون

[pajuN]

[پ ۴: ۱۲۴]

پایان [م.ت].

پِت پِت

[pet-pet]

[پ ۱: ۴۳۲]

صحبت آهسته، پچ پچ [پ ۱: ۴۴۸]/ پِتپِتُک: پِت پِت کردن و زیر گوشی حرف زدن [یزدی: ۶۰].

پَت و پَهن

[pE:t-o-pæ:N]

[پ ۱: ۴۳۶]

چاق، گوشتی، (از اتباع) پهن [دهخدا ۴: ۴۷۲۱].

پَتْیارَه

[pætjarE]

[پ ۱: ۴۳۶]

در پهلوی پَتیارَک به معنی مخالفت و بَغضاء و ستیز و خصوصاً مخلوقات اهریمنی که برای تباه کردن آفریدگار اهورامزدا پدید آمده‌اند و اصل اوستایی آن پئی‌تیاره است. مخالفت، ضدّیت، عداوت، عِفاد دشمنی، خلاف فتنه شود و آشوب و غوغا. آفت، بلا، عیب، مصیبت، چیزی که دشمن دارند [دهخدا ۴: ۴۷۲۱]/ زشت، بدچهره [م.ت].

پَچَخ

[pEtSæx]

[پ ۳: ۲۲۳]

له شده، پهن [یزدی: ۶۱]/ له شدن روی زمین، له شدن زیر پا، در مورد موجودات زنده و نیز در مورد موادی که حاوی مقداری آب باشند، مانند میوه‌جات می گویند (شاید از واژۀ پخش باشد) [گویش: ۴۲]/ متلاشی بر اثر فشار و ضربه [م.ت].

پَچُل

[pEtSol]

[پ ۱: ۴۱۴]

آلوده و کثیف که بیشتر در مورد اشیاء و لوازم و پوست و موی انسان و حیوان می گویند [گویش: ۴۲]/ پَچَل: آنکه پیوسته، تن و لباس مِلوّث دارد، شلخته، قبیح، هجین، خبیث، زشت، چرک، (پَجول، پَچول) [دهخدا ۴: ۴۷۲۳].

پَچُلی

[pEtSoli ]

[پ ۳: ۲۱۷]

کثافت، نجاست [گویش: ۴۲]/ ناپاکی [م.ت].

پَچُل پا

[pEtSol pa]

[پ ۴: نسخه مجازی]

آدم کثیف [م.ت].

پَخَل

[pExæl]

[پ ۱: ۴۱۹]

سیفال گندم [یزدی: ۶۲]/ جنس بد، به درد نخور، بُنجل [گویش: ۴۲].

پَخْمَه

 [pæxmE]

[پ ۱: ۴۳۹]

ساده، غَبیّ، پَپَه، چُلمَن [دهخدا ۴: ۴۷۲۷]/ کند، بطیء، بی تحرّک [پ ۱: ۴۴۸].

پَرْ دادَن

[pær-dadæN]

[پ ۱: ۴۱۵]

میدان دادن، امکان پیشرفت به کسی دادن [گویش: ۴۳]/ زیر پر و بال را گرفتن [پ ۱: ۴۴۸]/ تشجیع کردن، جرأت دادن [دهخدا: ۴۷۷۱]/ فرصت دادن، مسئولیت دادن [م.ت].

پِرِشُو

[pereSow]

[پ ۱: ۴۴۲]

پریشب، دو شب پیش [م.ت].

پِرِشُوّا

[pereSowwa]

[پ ۱: ۴۴۲]

پریشب ها، چند شب پیش [م.ت].

پَرَگاه

[pErEga]

[پ ۳: ۲۲۱]

پَرِه‌گا: پهلو، طرفین شکم [گویش: ۴۵].

پُرْگَف

[por-gæf]

[پ ۴: نسخه مجازی]

حرّاف، پرحرف [م.ت].

پَر و پُت

[pEr-o-pot]

[پ ۴: ۱۲۵]

برگۀ درختان و متعلّقات به آن [م.ت].

پَرونْدَن

[pEruNdæN]

[پ ۲: ۲۲۲]

پراندن، فراری دادن [م.ت].

پِرَهن

[pe:ræN]

[پ ۴: نسخه مجازی]

پیراهن [م.ت].

پَسّا

[pæssa]

[پ ۱: ۴۱۲]

ترتیب، مرتّب، روش، اسلوب، ردیف، نوبت، شیب قنات، بعد، دنباله [یزدی: ۶۶]/ نوبت پشت سر هم، دنبالۀ موضوعی [گویش: ۴۵].

پَسّائی داشْتَن

[pæssaji-daStæN]

[پ ۱: ۲۱۵]

پس انداز داشتن [یزدی: ۶۷/ پ ۱: ۴۴۸]/ پسّا داشتن: کار و بار خوب بودن، وضع مالی خوب داشتن، بنا داشتن، جزو برنامه بودن [گویش: ۴۵].

پَس اُفْتیدَن

[pEs-oftidæN]

[پ ۱: ۴۱۷]

بی هوش شدن، از حال رفتن [گویش: ۴۶]/ به عقب افتادن [م.ت].

پَس اومَدَن

[pE:s-umEdæN]

[پ ۱: ۴۱۴]

باز گشتن [م.ت].

پَسّا شُدَن

[pæssa-SodæN]

[پ ۲: ۲۴۲]

نوبت به کسی رسیدن.

پَسّا کِردَن

[pæssa-kerdæN]

[پ ۱: ۴۱۲]

مرتّب کردن، منظّم کردن، ردیف کردن [گویش: ۴۶]/ تهیّه کردن، تدارک دیدن [م.ت].

پَسّای اَلْدَنْگی و سور شُدَن

[pæssaj-e-ældæŋgij-o-sur-SodæN]

[پ ۱: ۴۱۲]

فراهم کردن لوازم و بساط خوش‌گذرانی، نوبت رسیدن به خوش‌گذرانی [م.ت].

پُسَر

[posær]

[پ ۲: ۲۳۹]

پسر [یزدی: ۶۶/ گویش: ۴۶].

پَس کِردَن

[pæs-kerdæN]

[پ ۲: ۲۳۵]

عقب زدن، کنار زدن، دور کردن [م.ت].

پَسَکی

[pEsEki]

[پ ۱: ۴۱۴]

معکوس، برعکس [پ ۱: ۴۴۹]/ وارونه [یزدی: ۶۷].

پَسَل

[pEsæl]

[پ ۱: ۴۱۳]

مترادف پشت، کنایه از گوشه و کنار [پ ۱: ۴۴۹].

پَسو

[pEsow]

[پ ۱: ۴۴۲]

مایع کم مزّه و رقیق [یزدی، ۶۸]/ (پس + آب) [م.ت].

پَسْ وارون

[pæs-varuN]

[پ ۱: ۴۱۲]

پشت و رو [گویش: ۴۷]/ وارون [پ ۱: ۴۴].

پَسْ و پیش

[pEs-o-piS]

[پ ۱: ۴۱۱]

کنایه از ناحیۀ عورت جلو و عقب [پ ۱: ۴۴۸].

پَسوغَن

[pEsuFæN]

[پ ۱: ۴۱۱]

پَس غن: پس افکنده، ذخیره، پس انداز [یزدی: ۶۷]/ پس اوگند: پس افکنده، ذخیره، پس انداز [دهخدا ۴: ۴۸۸۴]/ پس‌اَفکَند  پس‌اُوگَند  پس‌اوغَن  پس‌ِغن [م.ت].

پَش

[pæ:S]

[پ ۳: ۲۱۳]

پشم [م.ت].

پُش

[po:S]

[پ ۲: ۲۳۵]

پُشت [م.ت].

پُشتِ بون

[poSt-e-buN]

[پ ۱: ۴۱۲]

پشت بام، بام خانه [م.ت].

پُشتُ و پَسَل

[poSt-o-pEsæl]

[پ ۱: ۴۱۱]

بیغوله، خرابه، خفیه‌گاه [یزدی: ۶۹]/ پسله: دور از دید، گوشه کنار مخفی‌گاه، هر دو (یک گوشه دور از چشم) [گویش: ۴۷]/ دور از چشم و دید اطرافیان [پ ۱: ۴۴۹].

پُشْت و رو شُدَن

[poSt-o-ru SodæN]

[پ ۱: ۴۲۹]

زیر و رو شدن، غلط زدن [م.ت].

پَشْ کَن

[pæSkæN]

[پ ۱: ۴۲۵]

کنایه در مورد آدم کلّاش، کسی که سعی می کند با کلاه گذاشتن سر طرف مقابل و یا اصرار و ابرام و یا به هر وسیلۀ دیگر چیزی از دیگران بگیرد [گویش: ۴۸]/ حقّه باز [م.ت].

پَشْم و پُت

[pæSm-o-pot]

[پ ۳: ۲۱۳]

پشم و کرک روی پوست حیوانات [گویش: ۴۸]/ کنایه از موی صورت و یا بدن [م.ت].

پُف

[pof]

[پ ۲: ۲۴۲]

بادی بود که از دهان به در آرند برای کُشتن چراغ یا تیز کردن آتش یا سرد کردن چیزی گرم، پُفو، فوت، دَم [دهخدا ۴: ۴۹۳۸].

پَفْتال

[paftal]

[پ ۳: ۲۱۰]

از کار افتاده، بیشتر به صورت «پیر و پفتال» به کار می رود [یزدی: ۷۰]/ پیر، به صورت تحقیر در مورد افراد مسن گفته می شود، پیر و پفتال (هَفهَفو) [گویش: ۴۸].

پُف کِردَن

[pof-kerdæN]

[پ ۲: ۲۴۲]

(ر.ک به پُف).

پُفیوز

[pofjuz]

[پ ۴: ۱۲۷]

در تداول عوام، سست و ضعیف و بی کار، پَه پِه، پَخمِه، چُلمَن [دهخدا ۴: ۴۹۳۹].

پَک و پوز

[pE:k-o-puz]

[پ ۲: ۲۳۹]

صورت و جلو دهان، برای تحقیر شخص مورد خطاب [گویش: ۴۹]/ فک و پوزه [م.ت].

پِلاس

[pelas]

[پ ۱: ۴۲۲]

فرش ضخیم، مانند گلیم از نخ پنبه‌ای که در خانۀ فقرا از آن استفاده می شود [گویش: ۴۹]/ پشمینۀ سِطبر که درویشان پوشند و نیز به معنی قسمی پشمینۀ گستردنی باشد، شبیه به جاجیم، چیزی است مثل کرباس که از ریسمان پوست درخت سن بافند و به هندی، تات گویند [دهخدا ۴: ۴۹۵۱].

پِلاسْ کِرْدَن

[pelas-kerdæN]

[پ ۱: ۴۳۴]

جای دادن، ساکن کردن، سکنی دادن [م.ت].

پِلْتَه

[peltE:]

[پ ۳: ۲۰۹]

فتیله چراغ های نفتی [گویش: ۴۹]/ پلیته: پنبه و لتۀ تاب داده را گویند که معرّب آن فتیله است، خواه فتیلۀ چراغ باشد یا فتیلۀ داغ [دهخدا ۴: ۴۹۸۱].

پَلَشْت

[pElæSt]

[پ ۳: ۲۱۴]

آلوده، ناپاک، پلید، چرکین مُردار و نکبتی [دهخدا ۴: ۴۹۶۰].

پَن

[pæ:N]

[پ ۱: ۴۱۲]

پَهن [م.ت].

پَنْبَه زیر اِیْذاشْتَن

[pæmbE-zir-ejzaS]

[پ ۱: ۴۱۶]

اصطلاحی تحقیر آمیز به معنای پنبه زیر گذاشتن و کنایه از مقاربت کردن است [پ ۱: ۴۴۹].

پِنْتیه

[pentijE]

[پ ۴: ۱۲۴]

پِنتی: آن که از کثیفی و پلیدی احتزار نکند، سخت شوخ و با جامه و بر و روی آلوده که نظافت نداند، بی حمیّت، بی غیرت، چرک، دَنِس، پَچَل [دهخدا ۴: ۵۰۰۱].

پَنْجَه کَش

[pæŋdZE-kæS]

[پ ۳: ۲۱۹]

نانی که رویش پنجه کش شده باشد [یزدی: ۷۱].

پَنْجَۀ نُوروز

[pæŋdZE–nowruz]

[پ ۲: ۲۳۷]

پنج روز آخر سال را پنجۀ نوروز می خواندند، خمسۀ مُسترقه و یا پنجۀ دزدیده نیز نامیده می شد، در قدیم، هر ماه سی روزه بود و پنج روز باقی مانده به آخر اسفند ماه اضافه می شد و به آن خمسۀ مسترقه می گفتند [م.ت].

پِنْدَه

[pendE]

[پ ۱: ۴۱۵]

قطره را گویند، اعم از قطرۀ آب و قطرۀ باران و قطرۀ خون و امثال آن، چکّه، یوجه، لک، لکه، اشک، خال [دهخدا ۴: ۵۰۴۱]/ خِرت و پِرت، پارچه های فرسودۀ منزل همراه با جُل می آید (جل و پنده) [م.ت].

پَن کِردَن

[pæN-kerdæN]

[پ ۴: نسخه مجازی]

پهن کردن، گستراندن [م.ت].

پِنْگِل

[peŋgel]

[پ ۴: نسخة مجازی]

تکّه های کوچک مدفوع گوسفند و یا بز که اطراف مقعد بر پشم و یا موی حیوان چسبیده و آویزان است. کنایه از اشخاص، به ویژه کودکان ریز و کوچک (با تحقیر همراه است) [گویش: ۵۰].

پَنْگول

[pæŋgul]

[پ ۴: نسخة مجازی]

پَنْگُل، پنجول، مجموعه ناخن‌ها، چنگ [گویش: ۵۰]/ پنجه [یزدی: ۷۲].

پوس

[pus]

[پ ۲: ۲۴۲]

پوست [گویش: ۵۱].

پول و پَل

[pu:l-o-pæl]

[پ ۱: ۴۱۵]

پول و مشتقّات به آن، مال و منال [م.ت].

پَهْنا شَغَس

[pæhna-SæFæs]

[پ ۱: ۴۱۱]

پنهای کَفَل [م.ت].

پَهْنا کَمَر

[pæhna-kæmær]

[پ ۳: ۲۱۱]

پهنای میانۀ بدن، قطر کمر [م.ت].

پیپِزْ

[pipez]

پیزی، مقعد [م.ت].

پیپِزْ اَفَنْدی

[pipez-æfændi]

[پ ۳: ۲۱۴]

پیزی افندی، شجاع، دلاور به صورت رستم صولت، چنان آنکه به صورت شجاع و دلیر نماید، اما گاه جنگ بر دل و چنان باشد [دهخدا ۴: ۵۲۰۰].

پیش و پَس

[piS-o-pæs]

[پ ۱: ۴۱۱]

(ر.ک به «پَس و پیش»).

پیَر

[pijær]

[پ ۱: ۴۱۶]

پدر [یزدی: ۷۴/ گویش: ۵۵۲/ پ ۱: ۴۴۹].

پیرِ [-] ا دَر اُردَن

[pir-e-[-]-a-dErordæN]

[پ ۱: ۲۱۵]

به حسابِ [-] رسیدن، به [-] آسیب زدن [م.ت].

پیری و کوری

[piri-o-kuri]

[پ ۴: نسخه مجازی]

کنایه از ناتوانی دوران کهولت و پیری [م.ت].

پیزی

[pizi]

[پ ۱: ۴۱۹]

مقعد، دُبُر، سوراخ پایین هر جاندار [دهخدا ۴: ۵۲۰۰].

پیزی گُشاد

[pizi-goSad]

[پ ۱: ۴۱۹]

سخت کاهل و بیکار، پیزی شل، گَل گیوه گُشاد [دهخدا ۴: ۵۲۰۰]/ تنبل، بی عرضه [م.ت].

پیش اومَدَن

[piS-umEdæN]

[پ ۳: ۲۱۳]

جلو آمدن، به پیش آمدن [م.ت].

پیشْ زُلْفی

[piSzolfi]

[پ ۱: ۴۲۱]

موهای جلو سر و بالای پیشانی که گاهی بر روی صورت و یا حتّی جلوی چشم قرار می‌گیرد به امّید آن که زیباتر و جذّاب‌تر به نظر برسد [گویش: ۵۴]/ موهای سر که روی پیشانی و یا گونه می‌ریزد. در قدیم، بانوان به عنوان زینت، دسته‌ای پیش زلفی از زیر چارقد خود به روی گونه می‌انداختند [م.ت].

پِیْغوم

[pejFum]

[پ ۳: ۲۱۶]

پیغام، پیام [م.ت].

پیف

[pif]

[پ ۳: ۲۱۴]

این واژه را هنگام نشان دادن احساس ناراحتی از بوی گند و تَعَفُّن می گویند [گویش: ۵۴]/ پیفه: کلمه ای برای کراهت نمودن از بوی بد [دهخدا ۴: ۵۲۴۹].

پیکْ آجین

[pik-adZiN]

[پ ۱: ۴۴۱]

نیشْگون گرفتن پی در پی [یزدی: ۷۶]/ تمام بدن را نشگون گرفتن، زیاد نِشْگون گرفتن [گویش: ۵۵].

پیک آجین کِردَن

[pik-adZiN-kerdæN]

[پ ۱: ۴۴۱]

(ر.ک به پیک آجین).

پیک دَر اُردَن

[pik-dErordæN]

[پ ۴: ؟]

(ر.ک به پیک گرفتن).

پیک گِرِفتَن

[pik-gereftæN]

[پ ۱: ۴۱۳]

نیشگون گرفتن [یزدی: ۷۶/ گویش: ۵۴].

پیک و پَنگُل گِرِفتَن

[pik-o-pængol gereftæN]

[پ ۴: ۱۱۵]

نیشگون گرفتن، ناخن کشیدن [م.ت].

پَین

[pæŋdZ]

[pæŋ]

[پ ۲: ؟]

شکلی از تلفّظ عدد ۵ [م.ت].

پِیْناس

[pejnas]

[پ ۱: ۴۳۶]

بی دستواره و بیکار [پ ۱: ۴۴۹/ یزدی: ۷۷]/ بی عرضه [گویش: ۵۴].

پیه سوز

[pi:-suz]

[pi:h-suz]

[پ ۲: ۲۳۵]

وسیله ای که در قدیم از آن به جای چراغ استفاده می شد و آن، ظرف کوچک گرد سفالین یا مسّین با عمق کم و قطر در حدود ده سانتیمتر بود که در یک سمت آن بریدگی ناودانی شکل داشت و در آن مقداری روغن کرچک و شاید پیش ترها روغن پیه می ریختند و رشته ای از پنبه، درون روغن گذاشته و آن را از ناودان آن به بیرون راه می دادند. این رشته یا فتیله، روغن را بالا می کشید. آن را روشن می کردند، نوری اندک و دودی فراوان داشت [گویش: ۵۴].