حروف ع – غ

ع-غ

عاروس

[arus]

[پ ۲: ۲۴۴]

عروس [یزدی: ۱۸۴/ گویش: ۱۲۶].

عامو

[amu]

[پ ۴: ۱۱۴]

عمو [گویش: ۱۲۶].

عَراز

[æraz]

[پ ۱: ۴۳۴]

اراز: هول (کردن) [یزدی: ۱۰]/ هول کردم، دستپاچه شدم [م.ت].

عَرَبونَه

[ærEbunE]

[پ ۱: ۴۳۸]

(اربونه) = دایره زنگی. اربونه به اندازه های کوچک و بزرگ را بیشتر کولی های دوره گرد می سازند. آنها در کوچه ها و بازار به راه افتاده، گهگاه دستی بدان زده، جلب مشتری برای اربونه، غربال، الک، زالو، سورمه و سورمه دان، شاخ مار، مهره و فال گرفتن می کنند. اربونۀ بزرگ برای هم نوازی و نوع کوچک آن بیشتر در مجالس کوچک بزم به کار می رود. نواختن اربونه در بین زرتشتیان رایج بوده و زن و مرد بیشتر در اعیاد ملی خودشان و در هنگامی که به زیارتگاهها می روند، می نوازند. در قدیم، لوتی ها نیز خاصّه در روستاها با نواختن اربونه در مجالس عروسی و یا مراسم بردن عروس به خانۀ داماد، حضور می یافتند و با پرتاب آن به سوی یکدیگر و یا چرخاندن آن سر دست و انگشتان، شیرین کاری و هنر نمایی می کردند. در ساخت اربونه با افزودن حلقه های فلزی، زنگ و زنگوله ها (در اصطلاح محلّی غُر) به دور آم (حلقۀ چوبی اربونه) آن را زیباتر و خوش صداتر می کردند [گویش: ۹]/ در گذشته از پوست آهو برای ساخت اربونه استفاده می شد، امّا امروزه پوست بز و گوسفند به کار می برند. پوست، هر چند نازک تر و صاف تر باشد، طنین صدای بلندتر و خوش تر دارد. ریتم های معروفی که با اربونه اجرا می شود، عبارتند از: تِلِنْگیوکِ عاروس کَشونی، دَمْ دَمْ، مُجَسَّمِه، حَلّاجی، زود باش دَرا وا کُن، بُلْبُلِ باغِشاه و … [یزدی: ۱۲].

عَسَسْ

[æsæs]

[پ ۳: ۲۲۳]

شب گرد، نگهبان شب، شحنۀ شب گرد [دهخدا ۱۰: ۱۴۰۰۷].

عَصّاری

[æssari]

[پ ۱: ۴۴۰]

روغن گری، دکّانی که در آن روغن گیرند و فروشند [دهخدا ۱۰: ۱۴۰۳۸]/ اسب یا گاو عصّاری: حیوانی که با چشم بسته دور دستگاه روغن گری گردانند تا آن را به کار اندازد [م.ت].

عُغْدَه

[oFdE]

[پ ۴: نسخه مجازی]

عقده، گره، مشکل و دشوار [م.ت].

عَلاوَه‌تَر

[ælavE-tær]

[پ ۱: ۴۳۶]

علاوه بر این، غیر عادّی، خاص، مختلف، غیر معمول، فوق العاده [گویش: ۱۲۷].

عَلاوَه‌تَری

[ælavE-tEri]

[پ ۱: ۴۳۶]

علاوه تر: مختلف، غیر معمول، غیر عادّی، فوق العادّه [گویش: ۱۲۷].

عَلُک

[ælok]

[پ ۱: ۴۲۲]

بچه هایی را که نامشان علی باشد، عَلُک صدا می زنند [گویش: ۱۲۷].

عَلَمْ کِرْدَن

[ælæm-kerdæN]

[پ ۲: ۲۳۴]

به راه انداختن، آماده ساختن، برپا کردن، جور کردن [م.ت].

عَمّا

[æmma]

[پ ۲: ۲۴۱]

عمّه ها [م.ت].

عَنْتَل

[æ:ntæl]

[پ ۲: ۲۳۶]

عنتر، میمون [گویش: ۱۲۷]/ کنایه از مسخرگی، نوعی میمون دم دار که در قدیم، دوره گردها انواع آن را جهت نمایش و رقّاصی تربیت می کردند [دهخدا ۱۰: ۱۴۴۵۶].

عَیّارَه

[æjjarE]

[پ ۴: ۱۲۶]

یاره که آن را دست برنجن گویند، حلقه ای از طلا و نقره که زنان در دست و پای کنند [دهخدا ۲: ۳۱۶۱]/ النگو [م.ت].

عَیْسَه

[æjsE]

[پ ۲: ۲۳۹]

عطسه [یزدی: ۱۸۶/ گویش: ۱۲۷].

عَیْنْ

[æjn]

[پ ۳: ۲۱۱]

عین، مانند، مثل، بسیار متشابه [م.ت].

عَیْنَهو

[æjnEhu]

[پ ۱: ۴۲۱]

مانند، مثل، عین، درست، مثل، بسیار شبیه [گویش: ۱۲۸].

غازِ مَنْگو

[Faz-e-mæŋgu]

[پ ۱: ؟]

غاز، واحد پولی فلزی و بسیار ناچیز بوده است که حدود صد سال پیش در ایران جریان داشته است. غاز منگو، سکّۀ فلزی مذکور است که زنگ هم داشته باشد، کنایه از ناقابل بودن چیزی است [گویش: ۱۲۸]/ سکّه ای است و آن جزئی از اجزاء قِران قدیم است. هر قِران، برابر ریال کنونی = ۲۰ شاهی = ۴۰ پول = ۸۰ جندرک = ۱۶۰ غاز.

غالی

[Fa:li]

[پ ۲: ۲۴۱]

قالی، فرش [م.ت].

غُرازَه

[ForazE]

[پ ۳: ۲۲۰]

قراضه، ابزار خراب و ناکارآمد [م.ت].

غَرْبیل

[Færbil]

[پ ۳: ۲۱۳]

غربال، در تداول عامّه غربال را گویند، ابزار بیختن (Crible) انگلیسی، غلبیر قلبیر (آذری) [دهخدا ۱۰: ۱۴۶۷۶].

غِرْتَس

[Fertæs]

[پ ۳: ۲۲۵]

گوزیدن، خارج کردن ریح از بدن با سر و صدا [م.ت].

غِرْت و غورْت رَفْتَن

[Fetr-o-Furt-ræftæN]

[پ ۱: ۴۲۹]

لاف زدن، خود را با دروغ بزرگ جلوه دادن [گویش: ۱۲۸].

غُرْ زَدَن

[For-zEdæN]

[پ ۱: ۴۱۴]

زیر پای کسی نشستن و او را بد راه کردن، با گلایه و اعتراض مطلبی را گفتن [پ ۱: ۴۵۷]/ آهسته سخن گفتن از سر خشم، غرغر کردن، سخن گفتن اعتراض آمیز با کلماتی نامفهوم، ناخرسندی نمودن، لندیدن، غرولند کردن [دهخدا ۱۰: ۱۴۶۸]/ با اعتراض و گلایه سخن گفتن، ژکیدن [م.ت].

غُرُک

[Forok]

[پ ۱: ۴۲۰]

زنگولۀ کوچک [پ ۱: ۴۵۷].

غُرُمْبِش

[ForombeS]

[پ ۴: ۱۲۵]

رعد، صدای آذرخش، گریه کردن با صدای بلند [م.ت].

غُرُمْ فِشْ فِشْ

[Forom-feS-feS]

[پ ۲: ۲۳۹]

غُر زدن، اعتراض کردن به زیر لب [م.ت].

غُرُمْ فِشْ فِشْ کِرْدَن

[Forom-feS-feS--kerdæN]

[پ ۲: ۲۳۹]

غُر زدن، اعتراض کردن در زیر لب [م.ت].

غِرّ و غور

[Ferr-o-Fur]

[پ ۳: ۲۲۵]

صدای پیچیدن باد در شکم (کنایه از باد شکم) [م.ت].

غرّ و غور را اِنداختَن

[Ferr-o-Fur-ra-endaxtæN]

[پ ۱: ۴۴۲]

کنایه از خارج کردن ریح از بدن با سر و صدا [م.ت].

غُرُنْبِش

[ForonbeS]

[پ ۱: ؟]

غُرنبیدن، غُرنبه، بانگ و فریاد، آواز بلند انسان یا حیوان، رعد و تندر [دهخدا ۱۰: ۱۴۶۹۵].

غُرْنَه

[FornE]

[پ ۳: ۲۱۱]

صدای گربه در هنگام مبارزه و یا درد کشیدن، غُرّیدن، صدای غُرّش حیوان [گویش: ۱۲۸].

غَشْ رَفْتَنِ دِل

[FæS-ræftæn-e-del]

[پ ۴: ۱۱۵]

۱-دل ضعفه داشتن، ۲-آرزو داشتن، شوق و ذوق داشتن [م.ت].

غُمْبُرَه

[FomborE]

[پ ۳: ۲۲۵]

خمپاره [ع.ج].

غُمْبُسْ

[Fombos]

[پ ۳: ۲۲۵]

صدای خارج کردن ریح از بدن [ع.ج].

غُمْبَسّی

[Fombæssi]

[پ ۱: ۴۱۳]

صدای خروج باد از بدن به شدت [یزدی: ۱۸۸/ پ ۱: ۴۵۷]/ صدای بلند گوز [گویش: ۱۲۹].

غَلْطِشْ

[FælteS]

[پ ۱: ۴۳۸]

حرکت دورانی، در اینجا حرکت منظم باسن در هنگام راه رفتن [ع.ج].

غِلِفْتی

[Felefti]

[پ ۲: ۲۴۲]

یک باره و یک جا، شاید از مشتقّات غلاف در عربی باشد [دهخدا ۱۰: ۱۴۸۰۱]/ ناگهانی و به سرعت چیزی را جدا کردن، پوست گوسفند را به سرعت و ناگهانی جدا کردن [م.ت].

غُمْبُلْ

[Fombol]

[پ ۱: ۴۳۸]

برجستگی نشیمن [گویش: ۱۲۹]/ باسن [یزدی: ۱۸۸].

غوز کِرْدَن

[Fuz-kerdæN]

[پ ۲: ۲۳۷]

خم شدن ناشی از احساس سرما، خود را چون فرد قوز‌دار خمیده و جمع کردن [دهخدا ۱۰: ۱۴۸۶۵].

غوزی

[Fuzi]

[پ ۴: ۱۲۹]

آنکه غوز بر پشت دارد، قوز پشت، گوژ پشت، قوزی [دهخدا ۱۰: ۱۴۸۶۶].

غول آباد

[Fulabal]

[پ ۱: ۴۴۰]

یکی از محلّات قدیمی یزد که پیش از این جزو حومۀ یزد محسوب می شد [گویش: ۱۲۹]/ اکنون بدان مهدی آباد می گویند [ح.م].