Menu

غزل شماره ۱۵۹

157

۱- مرا مِهرِ سیه چشمان ز سر بیرون نخواهد شد
قضای آسمان ست این و دیگرگون نخواهد شد
۲- رقیب آزارها فرمود و جای آشتی نگذاشت
مگر آه سحرخیزان سوی گردون نخواهد شد
۳- مرا روز ازل کاری بجز رندی نفرمودند
هر آن قسمت که آنجا رفت از آن افزون نخواهد شد
۴- خدا را محتسب ما را به فریادِ دف و نی بخش
که سازِ شرع ازین افسانه بی قانون نخواهد شد
۵- مجال من همین باشد که پنهان عشق او ورزم
کنار و بوس و آغوشش چه گویم؟ چون نخواهد شد
۶- شراب لعل و جای امن و یار مهربان ساقی
دِلا کی به شود کارت اگر اکنون نخواهد شد
۷- مشوی ای دیده نقش غم ز لوح سینهِ حافظ
که زخم تیغ دلدارست و رنگِ خون نخواهد شد

 

معاني لغات غزل( ۱۵۹)

 

مهر:محبت، تعلق خاطر.

قضاي آسمان: قضاي الهي ،مشيت الهي ، تقدير.

رقيب:نگهبان، مراقب، مدعي عشق.

روز ازل:كنايه ازآغاز خلقت ، روز سرنوشت ساز.

خدارا محتسب:اي محتسب براي خاطر خدا…

مارا به فرياد دف و ني بخش: مارا به بانگ دف وني واگذار، نواي دف و ني و شنيدن آنها رابر ما خورده مگير.

ساز شرع:ساخت و ساز شرع.

ساز شرع از ين افسانه بي قانون نخواهد داشت :در ساختار شريعت با اين كار خللي وارد نمي شود.

مجال:ميدان ومجازاً به معناي قدرت و امكان.

يار مهربان ساقي: ساقي، ياري مهربان است.

لوح سينه:صفحه سينه.

رنگ خون نخواهد شد: رنگ خون زايل نخواهد شد، رنگ خون پاك نمي شود.

 

معاني ابيات غزل (۱۵۹)

 

(۱) محبت و علاقه دلبران چشم سياه از سر من بيرون نخواهد رفت . اين سرنوشت و تقديرالهي است وتغيير پيدا نمي كند .

(۲)مدعي جفا و آزار بسيار روا داشت و راه آشتي را بست . آيا دود آه شب زنده داران برآسمان نمي رود ؟

(۳) در روز سرنوشت ساز كه مرا آفريده اند جز خوشگذراني وعاشقي و بي پروايي كار ديگري به عهده من نگذاشتند هر چه روز ازل نصيب و قسمت شد . تغيير نخواهد كرد.

(۴) اي محتسب از براي خدا ما را با بانگ دف و آواز ني واگذار و دست از ما بردار زيرا با اين مشغوليت ما نظم و ترتيب دستگاه شرع بر هم نمي خورد.

(۵) تنها قدرت و امكان من در اين است كه با او در پنهاني عشق ورزي كنم . از بوسه و آغوش او ، چرا حرفي بزنم كه عملي نخواهد شد.

(۶) حاليا شراب قرمز و خلوت امن فراهم و ساقي ياري مهربان است. اي دل اگر اينها تو را راضي نكند پس كي و چگونه راضي خواهي شد؟

(۷) اي چشم ، تصوير غم را از صفحه سينه حافظ با اشك خود مشوي كه اين نقش زخمِ تيغ دلداراست و رنگ خون پاك نخواهد شد.

 

شرح ابيات غزل( ۱۵۹)

 

وزن غزل: مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن

بحر غزل: هزج مثمّن سالم

 

*

 

به ظن قوي اين غزل پس از قتل شيخ ابواسحاق ودر اوايل حكومت امير مبارزالدين سروده شده است . شاعر در مطلع غزل، دلدادگي و شيدايي ومِهِر ماهرويان سياه چشم را بهانه قرار داده و به حكم طبيعت جبري خويش ، خود را از ادامه راه ورسم عاشقي و شيدايي بي اختيار و به حكم سرنوشت مي داند و مي توان در پشت مضمون ، بارقه مهر و محبت او را به ابواسحاق با چشم دل مشاهده كرد منظور شاعر از عبارت رقيب آزارها فرمود و جاي آشتي نگذاشت احتمالاً اشاره يي است به امير مبارزالدين كه در زمان حيات ابواسحاق با حيله و نيرنگ ، وساطت عالم و قاضي بزرگ زمان عضد الدين ایجی را برای آشتی و کنار آمدن با سلطان ندیده گرفت واین قاضی عضدالدین همانست كه حافظ در قطعه يي مي فرمايد:

بـه عـهد سلـطنت شــاه شيخ ابواسحاق

به پنج شخص عجب ملك فارس بودآباد

تا آنجا كه :

دگر شهنشه دانش عضد كه در تصنيف

بـنـاي كـار مـواقـف بـه نـام شـاه نـهاد

 

نام اين قاضي عبدالرحمن احمد بن عبدالغفار عضدالدين ايجي ( ايگي) ازولايت بلخ است. او از زمان شيخ ابواسحاق تا زمان شاه شجاع حيات داشت ولادتش در سال ۷۰۸ هجري و وفاتش به سال ۷۶۵ مي باشد . نامبرده مولف كتاب طبقات الشافعيه و مواقف و فوايد غياثيه و شرح ابن حاجب است . او در محاصره شيراز توسط امير مبارزالدين از شيراز خارج و به قلعه شبانكاره رفت ودر حبس قلعه شبانكاره در سال ۷۶۵ وفات يافت . اين مرد بزرگ استاد حافظ بوده و حافظ از درياي فضل و كمال او بهر هاي فراواني برده است .

 

شاعر در بيت سوم اين غزل كه در زمان سختگيريهاي امير مبارزالدين سروده شده با شجاعت بر رندي و آزادگي و بي پروايي خود تأكيد كرده و بلافاصله در بيت چهارم خطاب به امير مبارزالدين محتسب مي گويد از براي خدا دست از سر ما بردار و به كار ما و آواز ني و بانگ دف ما و مجالس انس ما كار نداشته باش و بدانكه صداي ني و دف ما هيچ زياني به ساختار و تركيب شريعت وارد نمي آورد. به عقيده اين ناتوان اگر جاي ابيات ۵و ۶ اين غزل عوض شود در اينصورت شاعر از يك ساقي كه يار مهربان است نام برده كه از مجالست او شادمان بوده و مي گويد كه تنها كاري كه از دستم بر مي آيد اين است كه ( پنهان عشق او ورزم ) ودر حال حاضر ( كنار و بوس و آغوش) او امكان ندارد.

۲ دیدگاه

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *