Menu

غزل شماره ۲۳۳

۱- بوی خوش تو هر که ز باد صبا شنید
از یار آشنا نفس آشنا شنید
۲- ای شاه حُسن چشم به حال گدا فکن
کاین گوش بس حکایت شاه و گدا شنید
۳- خوش میکنم به باده مشکین مشام جان
کز دلق پوش صومعه بوی ریا شنید
۴- سِرّ خدا که عارف سالک به کس نگفت
در حیرتم که باده فروش از کجا شنید
۵- یا رب کجاست محرم رازی که یکزمان
دل شرح آن دهد که چه دید و چها شنید
۶- اینش سزا نبود دل حقّ گزار من
کز غمگسار من سخن ناسزا شنید
۷- محروم اگر شدم ز سر کوی او چه شد؟
از گلشن زمانه که بوی وفا شنید
۸- ساقی بیا که عشق ندا می کند بلند
کانکس که گفت قصّه ما هم ز ما شنید
۹- ما باده زیر خرقه نه امروز می کشیم
صد بار پیر میکده این ماجرا شنید
۱۰- ما می به بانگ چنگ نه امروز میخوریم
بس دور شد که گنبد چرخ این صدا شنید
۱۱- پند حکیم عین صواب است و محض خیر
فرخنده آن کسی که به سمع رضا شنید
۱۲- حافظ وظیفه تو دعا گفتن است و بس
دربند آن مباش که نشنید یا شنید

 

معاني لغات غزل (۲۳۳)

 

باد صبا: نسيم صبا، نسيم ملايمي كه صبح و غروب از جانب شمال مي رود وبه قاصد و پيام آور از جانب يار تشبيه مي شود .

نفس آشنا : دَم يار آشنا، هواي كلام يار آشنا.

اي شاه حُسن : اي پادشاه ملك زيبايي و جمال ، اي سرآمد همه زيبايان .

خوش مي كنم: خوشبو مي كنم ، معطر مي سازم ، به حال خوش در مي آورم .

باده مشكين: باده مشكبو ، شراب خوش بو ، شراب ممزوج با مَشك سوده .

بوي را شنيد: بوي بد و مشمئز كننده تزوير و ريا را شنيد .

دلق پوش صومعه: كنايه از صوفي متظاهر.

سرِّخدا: راز و حكمت خداوند ، كنايه از عفو و بخشايش عامّ الهي نسبت به بندگان مقصر است.

عارف سالك: سالك راه الهي كه به اسرار قادر متعال آگاهي كامل دارد .

باده فروش : ۱- فروشنده باده كه بي اعتنا به عاقبت گناهي كه مي كند به باده فروشي خود ادامه مي دهد،۲- پير باده فروش ، پير و مرشد ميخانه عشق.

حق گزار: سپاسگزار ، وفادار ، حق شناس .

غمگسار: زداينده غم از دل ، آنكه با لطف كلام خود غم را از دل مي زدايد .

بس دَوُر شد: دير زماني است ، بسيار زمان سپري شد.

عين صواب: راستي خالص، راستي و درستي مطلق و بهترين.

مَحض خير: خير محض ، خبر يكدست ، خوبي به تمام معنا.

سمعِ رضا: گوش پذيرا ، گوشي كه پند را شنيده و راضي شده

 

معاني ابيات غزل (۲۳۳)

 

(۱) هر كس بوي دلپذير تو را از باد صبا شنيد بدان ماند كه از دهان يار آشنايي هواي كلام يار آشنا را شنيده است .

(۲) اي پادشاه حسن و سرآمد زيبايان روزگار ، لطفي به گداي خود بيفكن و بدانكه ، اين گوشها ي ما ، چه بسيار داستان و سرانجام كار شاه و گدا را شنيده است .

(۳) ( از آن سبب ) مشامِ جان را با شراب خوشبو ، معطر مي سازم كه از صوفي خرقه پوش بوي ناخوش ريا و تزوير را شنيده است.

(۴) نمي دانم راز بخشش عامّ الهي را كه عارف پوينده را ه عشق بدان آگاهي داشت و با كسي درميان نمي نهاد ، پير باده فروش از كي وكجا شنيد؟

(۵) خدايا يكنفر كه محرم راز باشد كجا پيدا مي شود تا زماني دل با او شرح آنچه را كه ديده و شنيده در ميان نهد .

(۶) سزاي دل سپاسگزار من اين سخنان ناسزايي كه از غمگسار خود شنيده نبود.

(۷) اگر از سر كوي او رانده و بي بهره شده ام باكي نيست. كيست كه از اين باغ روزگار بوي وفا و محبت شنيده باشد.

(۸) ساقي بيا ( تا مستانه به راه عشق گام نهاده عاشقي را از خود عشق بياموزم ) چرا كه عشق به صداي بلند مي گويد هر كس قصه ما را بازگو مي كند از زبان خود ما شنيده است.

(۹) تنها اين كار امروز ما نيست كه ريا كارانه شيشه شراب را زير خرقه زهد و پنهاني مي بريم .پير ميكده صد بار اين را ديده و يا شنيده است.

(۱۰) تنها امروز نيست كه با نواي چنگ به باده گساري مشغوليم دير زماني است كه صداي چنگ مجلس عيش و نوش ما را به گوش گنبد افلاك رسيده است

(۱۱) نصيحت حكيم خردمند عين درستي و كمال راستي و خير مطلق است . خوشبخت كسي است كه شنيد و آن را به گوش گرفت. ..

(۱۲) حافظ ، وظيفه توهم تنها دعا كردن اوست و در انديشه اين كه او دعا كردن تو را شنيد يا نشنيد .

 

شرح ابیات غزل (۲۳۳)

 

وزن غزل: مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات

بحر غزل : مضارع مثمّن اخرب مکفوف مقصور

 

*

 

در شرح غزلهای گذشته مکرر به این واقعیت اشاره شد که ستاره بخت واقبال حافظ ، سالی قبل از تبعید ، روبه افول گذاشت و پس از تبعید و بازگشت به شیراز هم آنچنان که حافظ امیدوار بود ، در کنف حمایت شاه شجاع قرار نگرفت و غزلهای شکواییه هایی که چندان کار گشا هم نبوده است .

این غزل نیز یکی از آنهاست که شاعر پس از تعارفات بیت مطلع که آشناییهای دوره گذشته را به یاد شاه شجاع می آورد در بیت دوم در لباس طنز می گوید ای پادشاه به دستگیری افتادگان مستمند بپرداز و عنایتی به این دوست قدیمی داشته باش و بدانکه گوش ما بسیار حکایتها که از شاه وگدا شنیده و به یاد دارد و این بیت ایهامی است بس تنبیه آمیز، زیرا هم معنای حکایتهای جور واجور احسان شاهان را به گدا یان می رساند و هم زیر و روشدن ورق خوردن صفحه بخت و اقبال شاهان را به گدایان را هر دو بطور خلاصه منطوق کلام این است که ( دنیا همیشه به یک حال نمی ماند).

شاعر در بیت سوم به باده نوشی خود ازآن سبب تأکید می ورزد که می داند سبب تبعید شدن وجرم او، باده گساری و افشاگری مراتب ریا و فریبکاری صوفیانی مانند شیخ زین الدین کلاه بوده است و در مصراع دوم این بیت ، مراتب نفرت و انزجار خود را از دلق پوش صومعه ، ابراز می دارد.

 

در بیت چهارم ، شاعر شاه بیتی می آفریند که کمترین معنای باطنی آن این است که عارف سالک، آنچه را از راه اشراق در می یابد به حکم احتیاط هرگز با کسی در میان نمی نهد و من نمی دانم چگونه پیر باده فروش به این اسرار دست یافت که با دادن باده و ارشاد باده نوشان مستعدی چون من تمامی اسرار عارف سالک به من تلقین شد.

شاعر در بیت پنجم به رویدادی اشاره دارد که بین او و شاه شجاع اتفاق افتاده است و چنین بر می آید که در یک مصاحبه و مکالمه پس از بازگشت او از تبعید ، آنچه را که حافظ باید به شاه شجاع بگوید گفته و پاسخهای تندی نیز شنیده است و به همین سبب در بیت ششم می گوید این ناسزاها) و این سخنان ناسزا پاسخ دل حق شناس دوستی چون من نبود.

شاعر در بیت هفتم اشاره به قطع رابطه خود با شاه شجاع پس از این ملاقات نامیمون دارد و می گوید اگر از این پس نمی توانم به ملاقات او بروم و از اینکار محروم و ممنوع شده ام هیچ مانعی ندارد که این زمانه تا بوده ، کارش بی وفایی بوده است.

حافظ پس از آنکه به کمال شجاعت رودروی سلطان قرار گرفته و مردانه از شخصیت خود دفاع می کند و در نتیجه رابطه او با دربار قطع می شود باز به سر مطلب اصلی و علت العلل تبعید وایرادها و دستاویزهای مخالفین برگشته وبه باده نوشی و بی پروایی خود مهر تأیید می گذارد و بیت هشتم ونهم و دهم این غزل را می آفریند که هر بیت گواه صادقی بر راستی و صداقت ویکرنگی و شجاعت ذاتی این شایسته ترین فرزند زمان خود و همه زمانه هاست . آنگاه در انتهای غزل در بیت ۱۱و ۱۲ به نصیحت شاه شجاع می پردازد و منظور او از (حکیم ) اشاره به خود حافظ است.

آنچه از آخرین مصراع آخرین بیت این غزل در یافت می شود این است که حافظ چندان امیدوار به این نبوده است که در رویه و سلوک و سیاست شاه شجاع تغییری حاصل گردد.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *