آهنگهای دستگاههای آهنگ آواز هر ملتی، آیینه تمام نمایِ فرهنگ و قدمت تمدن آن ملت بوده و در نزد مللی که سابقه دیرپایی در تاریخ تمدن بشری دارند عامل تکاپویی در راه شناخت سرّ معمار و عامل کاینات به حساب میآید.
این آهنگها مُنجّر به ایجاد موسیقی دانان عارفی میشود که شیوه تفکر انها با آمیزهای از حالت غم همراه هست و معنای کلمه (غم) در نزد عارفان با آنچه عوامالناس از آن در ذهن خود دارند کاملاً متفاوت است به این معنا که در نزد عارفان، غم حالتی از سیر در لایههای عمیق تفکرات است که هر چه عارف اندیشمندتر باشد این لایه عمیقتر و با خاموشی عجینتر است حال آنکه عوامالناس غم را مخالف شادی میدانند که با هر ناخواستهای در آنها پدید میآید.
در نزد مللی که سابقه دیرپا در تاریخ تمدن بشری دارند (مانند ایرانیان) اثرات و عکسالعملهای این حالت غم در آهنگ و دستگاههای آواز آنها منعکس شده است. و بدین سبب ملتهای جوانتر موسیقی انها را غمانگیز میشناسند با این مقدّمه به این نتیجه میرسیم که دستگاههای آواز ایرانی آنچه را که در گذشته تَحتِ هفت دستگاه میشناختند تصویر کامل روحیه ملت ایران میباشد اما در حال حاضر و پس از اختراع رادیو و رسانههای صدا و سیما، در ردیفها و گوشههای آوازهای هفت گانه تغییراتی پدید آمد، به این معنا که قبل از آن نوازندگان هر کدام در هر دستگاه گوشههای ابتکاری را که شخصاً انجام و ایجاد نموده به نام خود و یا زیر کلمه مخصوصی نامگذاری و اشاعه میدادند و در نتیجه زمان نوازندگی یک دستگاه ساعتها به طول میانجامید. اما پس از اختراع رادیو از آنجایی که زمان لازم برای برنامه پخش آواز محدود بود بسیاری از گوشهها کنار گذاشته شد و تنظیمکنندگان دستگاههای آواز، با تغییراتی در آنها و زیر نام ویژهای آهنگهای آوازهای ایرانی متحول ساختند که شادروان استاد صبا در رأس این استادان قرار دارد.
در حال حاضر دستگاههای آواز ایرانی که قبلاً در هفت دستگاه خلاصه میشده در دوازده دستگاه به شرح زیر در آمده است. که در زمان کوتاهتری نواخته میشود:
۱ – دستگاه شور با ۱۵ گوشه به نامهای مختلف
۲ – دستگاه ابوعطا با ۹ گوشه به نامهای مختلف
۳ – دستگاه بیات ترک با ۱۲ گوشه به نامهای مختلف
۴ – دستگاه دشتی با ۹ گوشه به نامهای مختلف
۵ – دستگاه افشاری با ۹ گوشه به نامهای مختلف
۶ – دستگاه همایون با ۱۲ گوشه به نامهای مختلف
۷ – دستگاه بیات اصفهان با ۱۱ گوشه به نامهای مختلف
۸ – دستگاه سه گاه با ۸ گوشه به نامهای مختلف
۹ – دستگاه چهار گاه با ۱۰ گوشه به نامهای مختلف
۱۰ – دستگاه ماهور با ۲۰ گوشه به نامهای مختلف
۱۱ – دستگاه راسته پنجگاه با ۱۴ گوشه به نامهای مختلف
۱۲ – دستگاه نوا با ۱۴ گوشه به نامهای مختلف
و غالباً خوانندگان به سبب ضیق وقت رسانهها از خواندن تمام گوشههای یک دستگاه خودداری میکنند.
این توضیحات از آن سبب داده شد که نام گوشههای هفت گانه سابق را که فراموش شده و نام اغلب سرایندگان آن گوشهها هم در طول تاریخ معلوم نیست در جایی به ثبت رسیده باشد امید آنکه استادان ذیصلاح موسیقی، آوانویسی بعضی از گوشههای فراموش شده را همان طور که برای دستگاههای آواز دوازده گانه یاد شده بالا تنظیم نمودهاند تا آنجا که مقدور است تهیه و منتشر نمایند.